Asya

Gikan sa Wikipedia, ang gawasnong ensiklopedya
Jump to navigationJump to search
Mapa sa kalibotan nga nagapakita sa Asya.
Asya nga kuha sa satelayt
Mapang politikal sa Asya

Ang Asya mao ang kinadak-an ug kinadaghanag tawo nga kontinente. Sakop sa Asya ang 8.6% sa tibuok kalibotan apil ang kadagatan (o 29.4% sa yutanhong arya). Mga 60% sa mga tawo sa kalibotan nanimuyo sa Asya, (populasyon labaw pa sa 4 ka bilyon). Ang Asya tradisyonal nga gigamit alang sa bahin sa superkontinenteng Aprika-Eurasya nga anaa mahimutang sa sidlakan sa Kanal sa Suez, sidlakan sa Kabungtorang Ural, ug habagatan sa Kabungtorang Caucasus, Dagat Caspian ug sa Dagat Itom. Mga 2% sa populasyon nanimuyo sa amihanan ug interyor nga bahin (sama sa Siberia, Mongolia, Kazakhstan, Xinjiang, Tibet, Qinghai, Uzbekistan ug Turkmenistan); ang laing 98% anaa nanimuyo sa habagatan ug sidlakang bahin sa Asya.

Etimolohiya[usba | usba ang wikitext]

Ang pulong nga Asia gikan sa Karaang Pinulongang Griyego nga "Ασία", unang gigamit ni Herodotus (mga 440 BK) alang sa Anatolia o, sa paghulagway sa mga Gubat Persiyano, sa Imperyong Persiyano, aron malahi sa Gresya ug Ehipto. Si Herodotus mikomento nga nahibulong siya nganong tulo ka pangalan sa babaye ang gigamit sa sa paghulagway sa usa lamang ka higanteng kayutaan (land mass) (Europa, Asia, ug Libya, gireper ang Aprika), matud niya kasagaran sa mga Griyego nagtuo nga ang Asia gikan sa asawa ni Prometheus pero ang mga Lydian miingon nga gipanganlan kini gikan kang Asias, anak nga lalaki ni Cotys diin giapod-apod ang ngalan sa tribu sa Sardis.

Mga heyograpikal nga rehiyon[usba | usba ang wikitext]

Tan-awa usab: Heyograpiya sa Asya

Ang Asya usab mahimong ingnon nga usa ka subrehiyon sa Eurasia. Alang sa dugang subdibisyon ginamit kanang maong termino, tan-awa ang Habagatang Eurasia ug Tunga-tungang Eurasia.

Ang ubang nasod sa Asya milapas sa Asya mismo.

Kining mosunod nga mga rehiyon tradisyonal nga giila:

Habagatang Asya (o Subkontinente sa Indya)[usba | usba ang wikitext]

Ang Habagatang Asya gitawag usab nga Subkontinente sa Indya. Kini naglakip ning mosunod:

Habagatang-Kasadpang Asya (o Tunga-tungang Sidlakan, Duol nga Sidlakang Asya o Kasadpang Asya)[usba | usba ang wikitext]

Kini matawag usab sa Kasadpanong termino Tunga-tungang Sidlakan (Middle East sa Iningles), nga maoy sagad gamiton sa mga Pilipino, Uropano, ug Amerikano. Ang Tunga-tungang Sidlakan (sa ubang interpretasyon) nagpasabot sa pipila ka nasod sa Amihanang Aprika. Ang Habagatang-Kasadpang Asya mabahin pa gayod ngadto ning mga mosunod:

Habagatang-Sidlakang Asya[usba | usba ang wikitext]

Mas kompletong artikulo: Habagatang-sidlakang Asya

Kining maong rehiyon naglakip sa Peninsula sa Malaya, Indotsina ug ang mga pulo sa Kadagatang Indyan ug Kadagatang Pasipiko. Ang mga nasod nga anaa mahimutang niini mao kining mosunod:

Ang nasod sa Malasya gibahin ngadto sa duha tungod sa Habagatang Dagat sa Tsina busa kini may mainland ug may pulo nga mga bading.

Sidlakang Asya[usba | usba ang wikitext]

Kining maong arya nagalakip ning mosunod:

Usahay usab ang nasod sa Mongolia ilakip sa Sidlakang Asya.

Tunga-tungang Asya[usba | usba ang wikitext]

Walay unibersal nga konsensus sa paggamit ning maong terminoha. Sagad ang Tunga-tungang Asya naglakip ning mga mosunod:

Ang Tunga-tungang Asya mahinungdanon tungod sa mga internasyonal nga panagbingkil sama sa mga linya sa lana, Nagorno-Karabakh, ug Chechnya, ingon man sa presensiya sa mga sundalo sa Estados Unidos ug Nagkahiusang Gingharian sa Afghanistan.


Ekonomiya[usba | usba ang wikitext]

Ekonomiya sa Asya
Sa 2003 gawas kon lain ang nasulat
Populasyon:4.001 bilyon (2002)
GDP (PPP):US$18.077 trillion
GDP (Currency):$8.782 trillion
GDP/capita (PPP):$4,518
GDP/capita (Currency):$2,195
Annual growth of
per capita GDP:
Income of top 10%:
Millionaires:2.0 million (0.05%)
Unemployment
Estimated female
income
Most numbers are from the UNDP from 2002, some numbers exclude certain countries for lack of information.
Plantilya:World economy infobox footer

Mga pundok alang sa rehiyonal nga koordinasyon pang-ekonomiko:

Mga natural nga rekursos[usba | usba ang wikitext]

Ang Asya tugob sa petrolyo ug puthaw.

  • taas nga produksiyon sa agrikultura, labaw na sa humay
  • ang ubang mga agrikultural nga produkto mao kining mosunod: trigo ug manok

Paggama og mga produkto[usba | usba ang wikitext]

Pinansyal[usba | usba ang wikitext]

Ang Asya may tulo ka mga sentro pinansiyal. Kini mao ang Hong Kong, Singapore ug Tokyo. THE BEST ITONG PUNTAHAN

Sayong kasaysayan[usba | usba ang wikitext]

Mapa sa Asya, 1892.

Densidad sa populasyon[usba | usba ang wikitext]

Country / RegionPopulation Density
(/km2)
Area
(km2)
Population
(2002-07-01 est.)
Plantilya:MacauSAR17,68425461,833
Plantilya:SIN6,3896934,452,732
Plantilya:HongKongSAR6,3171,0927,303,334
Flag of Maldives Maldives1,070300320,165
Plantilya:BAN1,002144,000133,376,684
Flag of Bahreyn Bahrain987665656,397
Flag of Republic of China Republic of China (Taiwan)62735,98022,548,009
Plantilya:SKO49198,48048,324,000
Flag of Lebanon Lebanon35410,4003,677,780
Flag of Japan Japan336377,835126,974,628
Flag of Indya India3293,287,5901,045,845,226
Flag of Sri Lanka Sri Lanka29865,61019,576,783
Flag of Israel Israel29020,7706,029,529
Flag of Philippines Philippines282300,00084,525,639
Flag of Vietnam Vietnam246329,56081,098,416
Plantilya:NKO184120,54022,224,195
Plantilya:NEP184140,80025,873,917
Flag of Pakistan Pakistan184803,940147,663,429
Plantilya:PRC-mainland1349,596,9601,284,303,705
Flag of Thailand Thailand121514,00062,354,402
Flag of Indonesia Indonesia1211,919,440231,328,092
Flag of Kuwait Kuwait11817,8202,111,561
Flag of Armenya Armenia11229,8003,330,099
Flag of Syria Syria93185,18017,155,814
Flag of Azerbayjan Azerbaijan9086,6007,798,497
Flag of Turkey Turkey86780,58067,308,928
Flag of Cyprus Cyprus839,250775,927
Flag of Geyorgya Georgia7169,7004,960,951
Flag of Cambodya Cambodia71181,04012,775,324
Flag of Egypt Egypt711,001,45070,712,345
Flag of Qatar Qatar6911,437793,341
Flag of Malaysia Malaysia69329,75022,662,365
Flag of Timor-Leste Timor-Leste6315,007952,618
Flag of Myanmar Myanmar62678,50042,238,224
Plantilya:BRU615,770350,898
Flag of Jordan Jordan5892,3005,307,470
Flag of Uzbekistan Uzbekistan57447,40025,563,441
Flag of Iraq Iraq55437,07224,001,816
Flag of Tajikistan Tajikistan47143,1006,719,567
Plantilya:BHU4547,0002,094,176
Flag of Afganistan Afghanistan43647,50027,755,77�
Flag of Iran Iran401,648,00066,622,704
Flag of Yemen Yemen35527,97018,701,257
Flag of Nagkahiusang Emiratong Arabo United Arab Emirates3082,8802,445,989
Flag of Laos Laos24236,8005,777,180
Flag of Kyrgyzstan Kyrgyzstan24198,5004,822,166
Flag of Oman Oman13212,4602,713,462
Flag of Arabyang Saudi Saudi Arabia121,960,58223,513,330
Flag of Turkmenistan Turkmenistan9.6488,1004,688,963
Flag of Kazakhstan Kazakhstan6.22,717,30016,741,519
Flag of Rusya Russia3.013,083,10039,129,729
Flag of Mongolia Mongolia1.71,565,0002,694,432
Total45,711,8483,895,528,341

Relihiyon[usba | usba ang wikitext]

Ang kinabag-an sa mga tawo sa kalibotan nga may gipraktis nga relihiyon nagpraktis og relihiyon nga nagsumikad sa Asya.

Ang mga relihiyon nga nagsugod sa Asya ug adunay mayoriya sa iyang mga sumusunod sa Asya mao kining mosunod:

Religions founded in Asia that have the majority of their contemporary adherents in other regions include:

Tan-awa usab[usba | usba ang wikitext]

Plantilya:Komons

Mga gibasehan[usba | usba ang wikitext]

Plantilya:Unsourced

Mga sumpay sa gawas[usba | usba ang wikitext]

Commons-logo.svg
Ang Wikimedia Commons may mga payl nga may kalabotan sa: